Kültürel Mirasta Kapsayıcılık: Erişimden Katılıma Uzanan Yeni Bir Bakış

TÜBA tarafından yayımlanan “iNCLUSION in the Cultural Heritage Sector” başlıklı eser, kültürel mirasın herkes için erişilebilir, anlaşılır ve katılıma açık hâle getirilmesine yönelik bilimsel yaklaşımları ve uygulama modellerini bir araya getiriyor. Prof. Dr. Muzaffer Şeker ve Doç. Dr. Kevser Çınar editörlüğünde hazırlanan kitap, kapsayıcılığı yalnızca fiziksel erişim koşullarıyla sınırlamadan, engelli bireylerin ve kültürel yaşama katılımda güçlük yaşayan grupların deneyimleri üzerinden ele alıyor.

Eser; kültür araştırmacıları, müze yöneticileri, turizm profesyonelleri, eğitimciler, mimarlar, şehir plancıları, dijital teknoloji geliştiricileri ve kamu politikası uzmanları için kapsamlı bir başvuru kaynağı niteliği taşıyor. Avrupa Birliği Erasmus+ programı tarafından ortak finanse edilen ve TÜBA koordinasyonunda yürütülen iNCLUSION projesinin bilimsel çıktıları arasında yer alan çalışma, yükseköğretim öğrencilerinin engelli bireylere yönelik dönüştürücü kültürel deneyimler geliştirme kapasitesini artırmayı hedefleyen proje kapsamında hazırlandı.

Disiplinlerarası Bir Yaklaşım

Kitapta kültürel miras turizmi, müzecilik, eğitim, mimarlık, iletişim, dijital beşerî bilimler ve kamu politikaları kapsayıcılık ekseninde bir araya getiriliyor. Kuramsal tartışmaların yanı sıra literatür incelemeleri, kurumsal deneyimler, uygulama örnekleri ve saha çalışmalarına dayanan değerlendirmeler yer alıyor.

Eserde görme engelli bireyler için dokunsal tezhip ve hat sergilerinden çok duyulu müze tasarımına, oyun temelli erişilebilirlik yaklaşımlarından çocukların kültürel mirasla buluşturulmasına kadar çeşitli uygulamalar inceleniyor. Ayrıca evrensel tasarımla öğrenme, kapsayıcı yükseköğretim, tarihî kent merkezlerinde sürdürülebilir ulaşım, göç ve aidiyet ilişkisi ile kapsayıcı müze politikaları da ele alınıyor.

Erişim Tek Başına Yeterli Değil

Doç. Dr. Kevser Çınar, önsözünde kültürel mirasa erişimin temel bir kültürel hak olduğunu, ancak tek başına kapsayıcılığı sağlamadığını vurguluyor. Çınar’a göre bir müzeye girebilmek ya da dijital bir içeriğe ulaşabilmek, kişinin kültürel anlatılarda temsil edildiği veya karar süreçlerinde söz sahibi olduğu anlamına gelmiyor.

Dijital dönüşümün yapay zekâ, sanal ve artırılmış gerçeklik, podcast ve çok duyulu arayüzler gibi olanaklarının erişimi genişletebileceğini belirten Çınar, teknolojinin kendiliğinden kapsayıcı olmadığına dikkat çekiyor. Uygulamaların değeri, nasıl tasarlandıklarına, hangi deneyimleri temsil ettiklerine ve kullanıcıların geliştirme süreçlerine katılıp katılmadıklarına bağlı bulunuyor.

Kültürel Mirasın Toplumsal Boyutu

TÜBA Başkanı Prof. Dr. Muzaffer Şeker, kitabın sunuş yazısında kültürel mirası ortak hafıza, kimlik, öğrenme ve toplumsal katılım alanı olarak tanımlıyor. Şeker, mirasın değerinin herkesin ona erişebilmesi, yorumlayabilmesi ve katkıda bulunabilmesiyle güçlendiğini belirtiyor.

Şeker, kapsayıcılığın yalnızca sosyal adalet meselesi olmadığını, aynı zamanda bilimsel ve kurumsal bir sorumluluk taşıdığını vurguluyor. Bu yaklaşımla kültür kurumlarının erişilebilirliğinin yalnızca mevzuata uyum veya fiziksel engellerin kaldırılması üzerinden değerlendirilemeyeceği ortaya konuluyor.